Formant słowotwórczy

– element odróżniający wyraz pochodny od wyrazu podstawowego. Najczęściej w funkcji tej występują w słowotwórstwie polskim morfemy słowotwórcze, afiksy (morfem), rzadziej inne cechy formalne, takie jak zmiana paradygmatu wyrazu pochodnego, akcent, wymiana głosek w podstawie słowotwórczej. Zob.: akcent, formacja słowotwórcza, podstawa słowotwórcza, słowotwórcza analiza wyrazu.

Formant afiksalny
- morfem lub zespolenie morfemów, dodawane w procesie derywacji afiksalnej do podstawy słowotwórczej. Formantami afiksalnymi mogą być: przedrostki, przyrostki, wrostki i postfiks (słowo się w konstrukcjach czasownikowych).

Przedrostki w języku pol. łączą się przede wszystkim z podstawami czasownikowymi (np. rysować => narysować), rzadziej z przymiotnikowymi (np. piękny => przepiękny) i rzeczownikowymi (np. mistrz => arcymistrz). Przyrostki łączą się zarówno z podstawami czasownikowymi (np. przekonać => przekonywać), jak rzeczownikowymi (np. dom => domek) i – rzadziej – przymiotnikowymi (np. cichy => cichutki). Wrostki występują tylko w złożeniach (np. korek + ciągnąć => kork-o-ciąg), a postfiks łączy się tylko z czasownikami (np. rodzić => rodzić się).

Pojedyncze morfemy słowotwórcze to formanty proste. Przeciwstawną grupę – formantów złożonych – tworzą połączenia dwóch różnych członów: prefiksalno-sufiksalne (np. nausznik), interfiksalno-sufiksalne (np. zlewozmywak) i prefiksalno-postfiksalne (np. naczytać się). Noszą one ogólną nazwę cyrkumfiksów. Człony złożonych formantów afiksalnych zajmują różne miejsca w wyrazie pochodnym, lecz wspólnie decydują o jego powstaniu. Formanty złożone jako kombinacje formantów prostych występujących w różnych układach wzbogacają zasób technik słowotwórczych polszczyzny.

Formant paradygmatyczny
- w różny sposób wprowadzana zmiana paradygmatu wyrazu pochodnego, bez stosowania morfemów słowotwórczych. Istotę formantu paradygmatycznego dobrze oddaje obrazowe określenie, że jest to wyjęcie tematu fleksyjnego wyrazu podstawowego z właściwej mu formy (czyli (-) paradygmatu) i wstawienie do formy nowej (np. wylew-ać => wylew). W wyjściowej formie charakteryzowały go inne cechy (np. końcówki koniugacyjne) niż te, które zyskuje w nowej (np. końcówki deklinacyjne). Zmiana paradygmatu jest zjawiskiem powszechnym w derywacji. Formant afiksalny, np. przyrostkowy, nie tylko określa cechy znaczeniowe wyrazu pochodnego, lecz także decyduje o jego cechach gramatycznych ((-) morfonologia). Istotą formantu paradygmatycznego jest to, że sama zmiana paradygmatu stanowi o powstaniu nowego wyrazu.

Formant paradygmatyczny jest współcześnie bardzo produktywny, zarówno w języku potocznym, jak i w terminologii technicznej (np. obmiar, przegrzew, przekręt, ubaw, wyskok, zestrój).

Formant prozodyczny
- wystąpienie w roli cechy różniącej wyraz pochodny od podstawowego elementu prozodycznego, np. akcentu. Takie zjawisko obserwujemy w słowotwórstwie zrostów – ich podstawy są połączeniami wyrazowymi, których składniki mają własny akcent (np. dobra noc, kary godny); zmiana akcentu na wspólny dla całości połączenia – na drugiej sylabie od końca – daje nową jednostkę wyrazową: dobranoc, karygodny. Formantowi prozodycznemu w zrostach towarzyszy niekiedy nieodmienność pierwszego członu zrostu (np. Wielkanoc – Wielkanocy).

Formant zerowy
- formant ujemny, formant wsteczny, element, którego nie ma wyraz pochodny, powstały w wyniku derywacji polegającej na usunięciu jednego ze składników w wyrazie podstawowym (np. dwójka => dwója, ciężarówka => ciężarówa). W niektórych opracowaniach formant ten bywa nazywany formantem alternacyjnym ilościowym (ze względu na zabieg słowotwórczy, analogiczny do wymiany ilościowej w formach fleksyjnych).

Funkcje formantu słowotwórczego
Formant słowotwórczy w wyrazach pochodnych określa takie ich cechy, jak przynależność do odpowiedniej części mowy i związany z tym paradygmat fleksyjny, a także przynależność do kategorii znaczeniowych. W ramach tej funkcji ogólnej można wydzielić kilka funkcji szczegółowych, właściwych określonym formantom, wynikających z rodzaju zmian, których dokonują one w procesie derywacji (morfologia). Są to: funkcja składniowa (syntaktyczna), polegająca na tym, że wyraz pochodny utworzony za pomocą formantu ma inne cechy składniowe niż wyraz podstawowy.

Zmiana przynależności wyrazu do części mowy, polegająca jedynie na zmianie jego funkcji składniowej i związanej z tym modyfikacji znaczenia, bez "wstawienia do nowej formy", może być przyczyną kłopotów poprawnościowych. Wyrazy powstałe w wyniku takiego zabiegu muszą zajmować określone miejsce w zdaniu, żeby były odpowiednio rozumiane (np. w zdaniu Chory uczony "naukowiec" znalazł się w szpitalu, aby wyraz uczony został zrozumiany w ten sposób, musi być poprzedzony przydawką, w przeciwnym razie traci znaczenie "naukowiec" – w zdaniu Uczony chory znalazł się w szpitalu podmiotem staje się chory, uczony zaś pełni funkcję przydawki).

Zmianie tej może nie towarzyszyć zmiana znaczenia (np. pisać => pisanie). Zabieg tworzenia takiego wyrazu pochodnego nazywa się transpozycją; funkcja znaczeniowa (semantyczna), która polega na ukształtowaniu nowego wyrazu o znaczeniu odmiennym niż znaczenie wyrazu podstawowego; wyróżnia się dwa rodzaje funkcji semantycznej: funkcję przedmiotową, gdy wyraz pochodny i podstawowy mają całkowicie odrębne znaczenia, np. wiatr => wiatrak ("poziomy ruch powietrza" i "urządzenie napędzane siłą wiatru za pośrednictwem skrzydeł") – ten zabieg jest nazywany mutacją; oraz funkcję jakościową, gdy za pomocą formantu uzupełnia się tylko znaczenie wyrazu podstawowego o dodatkowy element, np. nauczyciel => nauczycielka (formant informuje tutaj o tym, że osoba nauczająca jest kobietą) – ten zabieg jest nazywany modyfikacją;

Oto inne przykłady omówionych zjawisk: transpozycja (np. szybki => szybkość, jasny => jasność, gęś => gęsi); mutacja (np. prać => pralnia, żniwa => żniwiarz); modyfikacja (np. gałąź => gałązka, mięso => mięcho).

funkcja strukturalna, która polega na określaniu właściwości gramatycznych wyrazu pochodnego, jak jego przynależność do określonej części mowy, paradygmat fleksyjny, i związane z tym funkcje w tekstach. W niektórych opracowaniach funkcję tę określa się jako funkcję gramatyczną. "Funkcja strukturalna (gramatyczna)" to pojęcie szersze niż pojęcie "funkcja składniowa".

Wymiana głoskowa w podstawie słowotwórczej
- zjawisko towarzyszące wielu procesom słowotwórczym, czasem stanowiące jedyną cechę odróżniającą wyraz pochodny od podstawowego, a zatem występujące w roli formantu. Wymianie mogą podlegać pojedyncze głoski podstawy (np. kiełbasa => kiełbacha, Wanda => Wandzia, albo ich grupy, np. ciastko => ciacho). Większość wymian w podstawie słowotwórczej pełni funkcję współformantu, tzn. jest następstwem połączenia z daną podstawą określonego formantu (np. noga => nóżka, mały => malutki). Budowa niektórych formantów przyrostkowych sprawia, że dodanie ich do określonej podstawy słowotwórczej powoduje powstanie w niej wymian głoskowych (np. hak => hacz-yk, stół => stol-ik, but => buć-ik, stos => stoś-ik itp.). Zjawisko to pozostaje w związku z regułami rządzącymi zespoleniami dźwięków w języku polskim. Wymiany głoskowe w podstawie słowotwórczej są analogiczne pod względem typu do tych, które występują w tematach fleksyjnych, tzn. są to wymiany jakościowe, polegające na zastąpieniu jednej głoski przez inną, oraz ilościowe, polegające na usunięciu lub dodaniu głoski (grupy głosek), np. ławka => ława. W podstawie słowotwórczej wyrazu pochodnego mogą wystąpić jednocześnie wymiany ilościowe i jakościowe (np. wnuczka => wnusia).

Źródło: Słownik gramatyki języka polskiego, pod red. W. Gruszczyńskiego, J. Bralczyka, Warszawa 2002.