OLiJP 2007/2008 – Temat 5

Polski esej współczesny. Od Stempowskiego do Stasiuka.

Zadaniem osoby opracowującej temat jest próba udzielenia odpowiedzi na pytanie, co stanowi o atrakcyjności pisania eseistycznego. Jaki w tym udział ma poetyka wypowiedzi uznanej za esej? Na ile autor eseju prowadząc swój wywód wykorzystuje intertekstualność eseju (posługuje się cytatami z dzieł innych autorów i parafrazuje cudze teksty, w sposób jawny bądź zakamuflowany)? Jak stosuje w nim (i jakie) metody autoprezentacji (nawet gdy ukrywa się w tekście, w istocie portretuje siebie)? Czy odwołując się do konwencji niefikcjonalności eseistycznej wypowiedzi (zakładając „prawdziwość” odniesienia spraw poruszanych w tekście), korzysta zarazem z licencji do literackości swojej wypowiedzi, a więc jej fikcyjności? Jakie gatunki literackie miesza w eseju, z jakich tropów retorycznych korzysta?

Napisz o tym na podstawie tekstów autora wybranego z zaproponowanej listy. Dopuszczalny jest wybór tekstów autora spoza listy (ale wybór uzasadniający charakter eseistyczny jego pisarstwa).

Pytania pomocnicze, zagadnienia i problemy do rozpoznania na podstawie tekstów wybranego autora i literatury przedmiotu:

  • Czym jest esej? Nieudaną rozprawą? Niedomyślanym referatem? Literacką hybrydą? Najtrudniejszą formą literacką? Poezją intelektu?
  • Czy istnieje poetyka tekstów eseistycznych, czy esej jest „gatunkiem bez właściwości (gatunkowych)”?
  • Czy esej jest błądzeniem po bezdrożach intertekstualności, czy może wyrafinowaną krytyką kultury?
  • Czy esej ciąży w stroną dogmatu czy ironii? Pytań czy odpowiedzi? Dowcipu czy powagi? Jest aktem odwagi czy ostrożności? Pragnie nauczać czy zastanawiać? Chce zaciekawić czy przekonać? A może uwodzić? Chce być rozmową czy monologiem? Szuka prawdy czy wybiera błądzenie? Zaangażowanie czy kontemplację? Ćwiczy w dyspozycję do dziwienia się czy uczy znajdować miarę rzeczy?
  • Czy jest filozofią przebraną za literaturę, czy literaturą pozującą na filozofię?
  • Walter Hilsbecher w „Eseju o eseju” napisał, że „Absolut to nieustanna pokusa eseisty”. Czy esej dzisiaj pisany ocalił swojego ducha, to jest ducha wątpienia?
  • czy formuła eseistycznego pisania odpowiada dzisiejszej duchowości, czy raczej się z nią rozmija?
  • Na ile pisane dziś eseje pozostają w zgodzie z tradycją, na ile ją przekraczają?
  • Czy w literaturze współczesnej spotkałeś „człowieka eseistycznego”?

Lista autorów:

  • Jerzy Stempowski, Eseje dla Kassandry, Gdańsk 2005 ; albo: tegoż: Eseje. Wybór i wstęp W.Karpiński, Kraków, 1984
  • Czesław Miłosz, Widzenia nad Zatoką San Francisco, Kraków, 2000; albo tegoż: Eseje, Warszawa, 2000
  • Henryk Elzenberg, Kłopot z istnieniem, Kraków, 1994 (albo inne wydania)
  • Paweł Jasienica, Rozważania o wojnie domowej, Kraków,1996
  • Jan Kott, Kamienny potok. Eseje o teatrze i pamięci, Kraków, 1991
  • Jan Józef Szczepański, Przed nieznanym trybunałem, Warszawa, 1975 (albo kolejne wydania)
  • Zbigniew Herbert, Labirynt nad morzem, Warszawa, 2000, albo tegoż: Martwa natura z wędzidłem, Wrocław, 1993
  • Andrzej Kijowski, Rachunek naszych słabości, Warszawa, 1994 ; albo tegoż: Tropy, Poznań, 1986
  • Erwin Axer, Z pamięci, Warszawa, 2006
  • Leszek Kołakowski, Mini wykłady o maxi sprawach, Kraków 2003, albo tegoż: Cywilizacja na ławie oskarżonych, Warszawa ,1998
  • Jolanta Brach-Czaina, Szczeliny istnienia, Warszawa,1992 (albo wydania kolejne)
  • Adam Zagajewski, Obrona żarliwości, Kraków, 2002; albo tegoż: W cudzym pięknie, Kraków 1998, 2000, 2001
  • Andrzej Stasiuk, Tekturowy samolot, Czarne-Wołowiec, 2000

Literatura przedmiotu:

  • W. Hilsbecher, „Esej o eseju”, w: tegoż: Tragizm, absurd i paradoks. Eseje, Warszawa, 1972
  • Polski esej. Studia, red. Marta Wyka, Kraków, 1991
  • Kosmopolityzm i sarmatyzm. Antologia powojennego eseju polskiego, Wybór i oprac. Dorota Heck, Wrocław, 2003
  • Roma Sendyka, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Kraków, 2006
  • Michał Głowiński, O intertekstualności, „Pamiętnik Literacki”, 1986 nr 3, albo tenże: Intertekstualność, groteska, parabola, (tom V wydawnictwa „Prace wybrane” Michała Głowińskiego), Kraków 2000

Źródło: Oficjalna strona Olimpiady Literatury i Języka Polskiego