OLiJP 2006/2007 – Temat 1

Alegoria w dawnym piśmiennictwie polskim (do końca XVIII wieku)

Zadaniem osoby podejmującej ten temat jest opanowanie – na podstawie dostępnej literatury przedmiotu – wiedzy o zjawisku alegorii i o najważniejszych jej realizacjach literackich oraz wykorzystanie tej wiedzy w pracy będącej samodzielną analizą i interpretacją dwóch - wybranych z podanej niżej listy - utworów, reprezentujących różne odmiany gatunków alegorycznych i pochodzących z różnych okresów literackich (średniowiecza, renesansu, baroku, oświecenia).

Zagadnienia i problemy do rozpoznania na podstawie literatury przedmiotu:

  • pojęcie alegorii, sposoby jej definiowania;
  • alegoria jako trop (figura) – wobec innych tropów (personifikacja, animizacja, prozopopeja, metafora); alegoria a symbol i emblemat;
  • alegoria jako znak;
  • alegoria – alegoreza – alegoryzm;
  • alegoria jako sztuka (metoda?) interpretacji; alegoryczna lektura Biblii, poetów antycznych, mitów;
  • alegoria a sztuki plastyczne;
  • gatunki alegoryczne: poemat alegoryczny, parabola, egzemplum, przypowieść, powieść alegoryczna, moralitet, bajka...
  • główne motywy i układy fabularne utworów alegorycznych (np. spór, walka, sen, księga, droga, ogród);
  • utrwalone w kulturze skonwencjonalizowane obrazy alegoryczne;
  • funkcje alegorii i alegorezy w dawnej kulturze i piśmiennictwie;
  • przejawy i przyczyny zainteresowania alegorią w kulturze nowoczesnej (XIX i XX wiek).

Utwory literackie

a. kontekst europejski

  • Aureliusz Prudencjusz, Psychomachia, tłum. M. Brożek, [w:] Prudencjusz , Poezje, Warszawa 1987
  • Wilhelm z Lorris i Jan z Meun, Powieść o Róży, wybór i przekład M. Frankowska-Terlecka i T. Giermak-Zielińska, Warszawa 1997
  • A. Dante, Boska Komedia (fragmenty), wyd. dowolne
  • F. Petrarca, Triumf Miłości [w:] D. Naborowski, Poezje, oprac. J. Durr-Durski, Warszawa 1961
  • G. B. Marino, Anonim, Adon, wyd. L. Marinell, K. Mrowcewicz, t. 1-2, Roma - Warszawa 1993 (fragmenty)
  • J. Bunyan, Wędrówka pielgrzyma, przeł. J. Prower, Warszawa 1961

b. piśmiennictwo polskie

  • Dialog Mistrza Polikarpa ze Śmiercią [w:] Chrestomatia staropolska. Teksty do roku1543. Oprac. W. Wydra, W.R. Rzepka, Wrocław 1984.
  • Ezop to jest opisanie żywota tego to mędrca obyczajnego i z przypowieściami [w:] tenże, Ezop, oprac. J.S. Gruchała, Kraków 1997 (wybór "przypowieści").
  • Proza polska wczesnego renesansu 1510-1550, oprac. J Krzyżanowski, Warszawa 1954 (wybór 1-2 utworów) albo
  • Historie rzymskie, oprac. J. Bystroń, Kraków 1894 (wybór 1-2 utworów).
  • M. Rej, Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego. Oprac. W. Kuraszkiewicz i H. Kapełuś, Wrocław 1971.
  • J. Kochanowski, Fragmenta [w:] tenże, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953, t. 3 (lub inne wydanie).
  • H. Morsztyn, Światowa Rozkosz z ochmistrzem swoim i ze dwunastą swych służebnych panien, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1995.
  • K. Twardowski, Pochodnia Miłości Bożej z piącią strzał ognistych, wyd. K. Mrowcewicz, Warszawa 1995.
  • K. Twardowski, Lekcje Kupidynowe, wyd. R. Grześkowiak, Warszawa 1997.
  • K. Twardowski, Łódź młodzi z nawałności do brzegu płynąca, wyd. R. Grześkowiak, Warszawa 1998.
  • S. Twardowski, Nadobna Paskwalina, oprac. J. Okoń, Wrocław 1980.
  • M. K. Sarbiewski, O poezji doskonałej czyli Wergiliusz i Homer, przeł. M. Plezia, Wrocław 1954, Księga druga, r. V (s. 73-89).
  • W. Potocki, Rozkosz światowa – Rozkosz duchowna lub Pojedynek rycerza chrześcijańskiego wierszem opisany [w:] Jakub Teodor Trembecki, Wirydarz poetycki, wyd. A. Bruckner, t. 2, Lwów 1910-1911.
  • E. Drużbacka, Fabuła o książęciu Adolfie i Forteca od Boga wystawiona, piącią bram zamknięta, to jest dusza ludzka z piącią zmysłami [w:] taż, Poezje, t. 1-2 , Lipsk 1830; lub: Snopek na polu życia ludzkiego związany przez Śmierć [w:] taż , Wiersze wybrane, oprac. K. Stasiewicz, Warszawa 2003.
  • Twórczość bajkopisarska I. Krasickiego, F.D. Kniaźnina, J. U. Niemcewicza lub innych bajkopisarzy z epok dawnych.

Opracowania (literatura przedmiotu)

  • J. Abramowska, Alegoria i alegoreza w dawnej kulturze literackiej [w zbiorze:] Problemy odbioru i odbiorcy, red. T. Bujnicki i J. Sławiński, Wrocław 1977.
  • J. Abramowska, "Eneida" czytana przez Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, "Pamiętnik Literacki" 1981, z.3.
  • J. Abramowska, Peregrynacja [w zbiorze:] Przestrzeń i literatura, red. M. Głowiński i A. Okopień-Sławińska, Wrocław 1978 lub [w:]: J. Abramowska, Powtórzenia i wybory. Studia z tematologii i poetyki historycznej, Poznań 1995.
  • J. Abramowska, Polska bajka ezopowa, Poznań 1991, s.34-52; 91-122; 149-258
  • Alegoria, pod red. J. Abramowskiej, Gdańsk 2003 (tu wstęp J. Abramowskiej oraz wszystkie artykuły).
  • R. Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, tłum. A. Borowski, Kraków 1997, tu szczeg. s.210-214; 231-246; 309-311; 326-340; 367-389.
  • M. Głowiński, Ciemne alegorie Norwida, "Pamiętnik Literacki" 1984, z.3.
  • M. Głowiński, Symbol i alegoria [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Wrocław 1991 (lub wyd. nast.).
  • A. Krzewińska, Alegoria w "Wizerunku własnym człowieka poczciwego" Mikołaja Reja [w zbiorze:] Tradycja i nowoczesność, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1971.
  • J. Krzyżanowski, Alegoria w prądach romantycznych, "Przegląd Humanistyczny" 1962, nr 5.
  • J. Kułtuniakowa, Od mitu do moralitetu [w zbiorze:] Wrocławskie spotkania teatralne, red. W. Roszkowska, Wrocław 1967.
  • C. D. Maleszyński, "Jedyna księga." Z dziejów toposu w literaturze dawnej, "Pamiętnik Literacki" 1982, z.3/4.
  • C. D. Maleszyński, Alegorie Rzeczypospolitej w literaturze polskiej XVII-XVIII wieku [w:] tenże, Człowiek w tekście. Formy istnienia według literatury staropolskiej, Poznań 2002.
  • T. Michałowska, "Różne historie". Studium z dziejów nowelistyki staropolskiej, Wrocław 1965.
  • T. Michałowswka, Średniowiecze, Warszawa 1995 lub wyd. nast., s.648-650.
  • T. Michałowska, Topika pielgrzyma i pielgrzymki w literaturze polskiego średniowiecza, [w zbiorze:] Peregrinationes. Pielgrzymki w kulturze dawnej Europy, red. H. Manikowska, H. Zaremska, Warszawa 1995.
  • A. Nasiłowska, Alegoria, alegoryczność [w:] Słownik literatury polskiej XX wieku, red. zespół, Wrocław 1992 (lub wyd. nast.).
  • J. Pelc, Słowo i obraz na pograniczu literatury i sztuk plastycznych, Kraków 2002, s. 71-119.
  • E. Sarnowska- Temeriusz, Alegoryczna wiedza o poezji w XVI i XVII wieku, "Pamiętnik Literacki" 1969, z. 3.
  • E. Sarnowska-Temeriusz, Świat mitów i świat znaczeń. M.K. Sarbiewski i problemy wiedzy o starożytności, Wrocław 1969.
  • Z. Sinko, Polskie przekłady "The Pilgrim’s Progress" Johna Bunyana, "Pamiętnik Literacki" 1977, z. 2.
  • P. Skubiszewski, O myśleniu alegorycznym w średniowieczu [w:] tegoż, Granice sztuki, Warszawa 1972.
  • Słownik literatury staropolskiej, pod red T. Michałowskiej i in., Wyd. II, Wrocław 1998, Hasła: E. Sarnowska-Temeriusz, Alegoria i J. Sokolski, Poemat alegoryczny.
  • J. Sokolski, Certamen spirituale. Staropolskie poematy alegoryczne o wojnie duchownej, "Prace Literackie" 1983.
  • J. Sokolski, "Miejsce to zowią żywot..." Staropolskie romanse alegoryczne, Wrocław 1988.
  • A. Wieczorkiewicz, Alegoryczne peregrynacje [w:] tejże, Wędrowcy fikcyjnych światów. Pielgrzym, rycerz i włóczęga, Gdańsk 1996.
  • J. Woźniakiewicz, Kilka uwag o symbolu i alegorii [w zbiorze:] Ikonografia romantyczna, red. M. Poprzęcka, Warszawa 1977.
  • K. Ziemba, Jan Kochanowski jako poeta egzystencji, Warszawa 1994, s. 220-225; 297-305.
  • J. Ziomek, Retoryka opisowa, Wrocław 1990.