OLiJP 2007/2008 – Temat 1

Echa motywów i idei starotestamentowych w literaturze oraz kulturze staropolskiej (do połowy XVIII w.)

Zadaniem uczestnika Olimpiady jest odnalezienie w dziełach literackich średniowiecza renesansu i baroku motywów (idei, symboli, obrazów, wzorów postaw) mających źródło w księgach Starego Testamentu oraz omówienie ich ujęcia i funkcjonowania w wybranych utworach. Przykładowe motywy, które mogą stać się przedmiotem opracowania to: grzech pierworodny i problem zła, mit genezyjski, ofiara Izaaka, cierpienie Hioba, ofiara Jeftesa, dramat Salomona, miłość w „Pieśni nad pieśniami”, wątki koheletyczne, postaci kobiet w „Starym Testamencie”, maksymy i sentencje biblijne, lub też inne zjawiska dostrzeżone przez Autora pracy. Praca może być poświęcona prześledzeniu bogactwa motywów starotestamentowych w dziełach jednego wybranego twórcy, albo zawierać analizę ujęć jednego motywu (lub jego wariantów) w twórczości kilku wybranych pisarzy staropolskich. Bardzo cenne byłoby również przedstawienie zjawiska na tle porównawczym i w kontekście kulturowym, np. malarstwa, grafiki itp. Wybierając dany motyw, Autor pracy winien mieć także wiedzę na temat charakteru i swoistości gatunkowej tekstów biblijnych. Decyzja o kompozycji pracy, wyborze i układzie omawianych problemów należy do Autora. Praca winna zawierać wykaz dzieł literackich, które są przedmiotem analiz (źródła – bibliografia podmiotowa) oraz wykorzystanych w jej przygotowaniu opracowań i książek pomocniczych (słowników i encyklopedii) (bibliografia przedmiotowa).

Zagadnienia i problemy ogólne, w których Autor pracy powinien mieć orientację na podstawie literatury przedmiotu:

  1. Dzieje ksiąg Starego Testamentu, kształtowanie się tzw. kanonu w tradycji judaistycznej i chrześcijańskiej.
  2. Funkcje i warianty motywów, idei, obrazów, wzorów postaw – czerpanych ze Starego Testamentu – w tekstach literackich (przy odwołaniach porównawczych do dzieł sztuki).
  3. Znaczenie przekładów ksiąg Starego Testamentu w literaturze staropolskiej; rola tłumaczeń oraz parafraz psalmów w dobie Renesansu.
  4. Recepcja myśli starotestamentowej a kształtowanie się gatunków literatury dawnej (apokryf, kazanie, pieśń, psalm, sonet, moralitet, tragedia humanistyczna, traktat itp.).
  5. Apokryfy starotestamentowe – ich funkcja i odbiór w literaturze dawnej.
  6. Stary Testament jako źródło biblizmów w literaturze dawnej.
  7. Nawiązania starotestamentowe w literaturze XIX i XX wieku – kilka przykładów.

Bibliografia:

1. Źródła (bibliografia podmiotowa)

  • Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (tzw. Biblia Tysiąclecia – wyd. dowolne).
  • Biblia w przekładzie księdza Jakuba Wujka z 1599 roku, oprac. J. Frankowski, Warszawa 1999 (lub dowolne wydanie Pisma Świętego w tłumaczeniu ks. Jakuba Wujka).
  • Biblia Jerozolimska. Edycja polska, Pallotinum 2006.
  • Apokryfy Starego Testamentu, oprac. R. Rubinkiewicz, Warszawa 1999.
  • W. Wydra, W.R. Rzepka, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Wrocław 1984 i wyd. następne (Psałterz floriański; Psałterz puławski; Biblia królowej Zofii).
  • „Cały świat nie pomieściłby ksiąg”. Staropolskie opowieści i przekazy apokryficzne, wyd. Wojciech R. Rzepka i Wiesław Wydra, wstęp Maria Adamczyk, Poznań 1996 (Postępek prawa czartowskiego przeciw rodzajowi ludzkiemu; Historyja barzo cudna [...] o stworzeniu nieba i ziemie; Istoryja o świętym Jozefie, patryjarsze Starego Zakonu).
  • Polskie wierszowane legendy średniowieczne, wyd. i oprac. S. Vrtel-Wierczyński i W. Kuraszkiewicz, Wrocław 1962 (BPP Seria A, nr 2).
  • (Pieśń o świętym Jopie)
  • Mikołaj Rej, Pisma wierszem (wybór), oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1954. BN I, 151 (Żywot Józefa).
  • Jan Kochanowski, Dzieła polskie, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953 i wyd. nast. (Psałterz Dawidów, Zuzanna, Wzór pań mężnych, „Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary...”, Pieśń o potopie).
  • Teatr polskiego renesansu, oprac. J. Lewański, (Komedyja albo Dyjalog [o ofiarowaniu Izaaka]; Jan Zawicki, Jeftes).
  • Piotr Skarga, Żywoty świętych Starego i Nowego Zakonu..., t. 1–2, Warszawa 1996–1997, lub inne wydanie (wybrane żywoty świętych Starego Testamentu).
  • E. Otwinowski, Pisma poetyckie, wyd. P. Wilczek, Warszawa 1999 (Sprawy albo Historyje znacznych niewiast – Niewiaty pobożne pod Starym Testamentem).
  • Szymon Szymonowic, Castus Ioseph, tłum. S. Gosławski, oprac. K. Górski i inni, Wrocław 1973 (Biblioteka Pisarzów Polskich. Seria B, nr 21).
  • M. Sęp Szarzyński, Poezje zebrane, wyd. R. Grześkowiak i A. Karpiński, współpr. K. Mrowcewicz, Warszawa 2001, lub inne wydanie (parafrazy psalmów oraz Sonet II. Na one słowa Jopowe: „Homo natus de muliere, brevi vivens tempore etc”).
  • Sebastian Grabowiecki, Rymy duchowne, wyd. K. Mrowcewicz, Warszawa 1996 (Setnik I, Rym 10: „Zuzanna widząc dwu mężów...”)
  • Zbigniew Morsztyn, Wybór wierszy, oprac. J. Pelc, Wrocław 1975. BN I, 215 (Emblemata).
  • Wacław Potocki, Judyta, wyd. A. Brückner w: J.T. Trembecki, Wirydarz poetycki, t. 2, Lwów 1911.
  • Wacław Potocki, Dzieła, t. 1, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1987 (tu np. Genesis 2, Periphrasis historyjej Samsonowej, Holofernes z Lotem).
  • Wespazjan Kochowski, Utwory poetyckie. Wybór. Oprac. M. Eustachiewicz, Wrocław 1991. BN I, 92 (Trybut należny wdzięczności wszytkiego dawcy Pana i Boga albo Psalmodia Polska)
  • Stanisław Herakliusz Lubomirski, Poezje zebrane, t. 1–2, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1995 (Tobiasz wyzwolony, Eklezjastes).
  • Poeci polskiego baroku, oprac. J. Sokołowska i K. Żukowska, t. 1–2, Warszawa 1965 (Łazarz Baranowicz, Eva Ave Maria, Hieronim Morsztyn, Vanitas vanitatum et omnia vanitas; Józef Jan Wadowski, Daniel prorok; Wojciech Chrościński, Job cierpiący; Jan Kajetan Jabłonowski, Historyje arcypiękne do wiedzenia potrzebne, to jest Estery, Judyty i Zuzanny...)

2. Literatura przedmiotu.

a) Encyklopedie i słowniki

  • M. Bocian, Leksykon postaci biblijnych, tłum. J. Zychowicz, Kraków 1995.
  • R.J. Coggins, J.L. Houlden, Słownik hermeneutyki biblijnej, tłum. B. Widła, Warszawa 2005.
  • Encyklopedia biblijna, praca zbior. pod red. P.J. Achtemeiera, tłum. G. Berny i inni, Warszawa 1999.
  • H. Langkammer, Słownik biblijny, Warszawa 1984 (i wyd. następne).
  • M. Lurker, Słownik obrazów i symboli biblijnych, tłum. K. Romaniuk, Poznań 1989.
  • Podręczna encyklopedia biblijna, red. Xavier Léon-Dufour, tłum. i oprac. K. Romaniuk, Poznań 1973.
  • L. Ryken, J.C. Wilhoit, T. Longman, Słownik symboliki biblijnej. Obrazy, symbole, motywy, metafory, figury stylistyczne i gatunki literackie w Piśmie Świętym, Warszawa 2003.
  • Słownik teologii biblijnej. Red. Xavier Léon-Dufour, przeł. K. Romaniuk, Poznań 1990.

b) opracowania (do wyboru – zależnie od możliwości oraz pod kątem opracowywanego zagadnienia)

UWAGA: obszerną bibliografię opracowań zawiera książka: G. Kramarek, Tradycja biblijna w literaturze polskiej. Bibliografia opracowań. Wiek XX, Lublin 2004 (Kontynuacje i uzupełnienia: dokument elektroniczny)

  • M. Adamczyk, Biblia, [w:] Słownik literatury staropolskiej, pod red. T. Michałowskiej, Wrocław 1990.
  • M. Adamczyk, Biblijno-apokryficzne narracje w literaturze staropolskiej do końca XVI w., Poznań 1980.
  • M. Adamczyk, O Biblii i jej kulturotwórczej roli, „Nurt” 1981, nr 12.
  • E. Adamiak, Kobiety w Biblii. Stary Testament, Kraków 2006.
  • Biblia a literatura, red. S. Sawicki, J. Gotfryd, Lublin 1986.
  • Biblia w malarstwie, przedmowa J.St. Pasierb, red. E. Piekarski, Warszawa 1994.
  • T. Brzegowy, Pięcioksiąg Mojżesza, Tarnów 1998.
  • K. Bukowski, Biblia a literatura polska, Warszawa 1990.
  • F. Chirpaz, Księga Hioba. Poemat o nadziei, tłum. A. Merdas, Poznań 1999.
  • R. Debray, Stary Testament w arcydziełach malarstwa, tłum. K. Arustowicz, Warszawa 2004.
  • E. Dessler, Lekcja Psalmów [w tegoż:] List Eliasza, tłum. K. Czerwińska, Kraków 2006, s. 151-161.
  • E. Dessler, Pożądaj prawdy. Eseje o księgach Bereszit i Szemot / Elijahu, tłum. K. Czerwińska, Kraków 2003.
  • E. Dessler, Pożądaj prawdy. Eseje o księgach Wajikra, Bamidbar i Dewarim oraz „Rozważania o wolnej woli”, tłum. K. Czerwińska, Kraków 2003.
  • M. Filipiak, Biblia o człowieku. Zarys antropologii biblijnej Starego Testamentu, Lublin 1979.
  • J. Frankowski, Trudności historyczne Pisma Świętego a rodzaje literackie, „Znak” 1969, nr 184.
  • N. Frye, Wielki kod. Biblia i literatura, tłum. A. Fulińska, Bydgoszcz 1998.
  • K. Górski, Od religijności do mistyki. Zarys dziejów życia wewnętrznego w Polsce. Cz. 1: 966-1795, Lublin 1962.
  • G. Guadalupi, Arcydzieła sztuki. Świat Biblii w obrazach, tłum. E. Maciszewska, Warszawa 2003.
  • W.J. Harrington, Klucz do Biblii, przeł. J. Morzęcki, Warszawa 1982 (lub wyd. następne).
  • A.J. Heschel, Szabat i jego znaczenie dla współczesnego człowieka, tłum. H. Halkowski, Gdańsk 1994.
  • J. Hojnowski, Aforyzmy biblijne. Sentencje teologiczne, zasady moralne i różne maksymy z Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu, Kraków 1996.
  • A. Kamieńska, Na progu słowa. Siedem wykładów o poezji i Biblii, Poznań 2004.
  • A. Kamieńska, Twarze Księgi, Warszawa 1990.
  • Kim jestem? 365 myśli biblijnych o człowieku, wybór B. Widła, Warszawa 2000.
  • A.M. Komornicka, Słownik zwrotów i aluzji biblijnych, Łódź 1994.
  • M. Kossowska, Biblia w języku polskim, t. 1-2, Poznań 1968-1969.
  • S. Koziara, Frazeologia biblijna w języku polskim, Kraków 2001.
  • Księga Psalmów. Modlitwa – Przekład – Inspiracja. Pod red. P. Mitznera, Warszawa 2007.
  • A. Läpple, Od Księgi Rodzaju do Ewangelii. Wprowadzenie do lektury Pisma Świętego, tłum. J. Zychowicz, Kraków 1983.
  • Mądrość i głupota, oprac. G. Grochowski, Sandomierz 1998 (Antologia Tekstów Biblijnych, t. 1).
  • Naród żydowski i jego Święte Pisma w Biblii chrześcijańskiej, tłum. R. Rubinkiewicz, Kielce 2002.
  • G. Ravasi, Hiob-dramat Boga i człowieka, t. 1-2, Kraków 2004.
  • G. Ravasi, Pieśń nad Pieśniami, Kraków 2005.
  • G. Ravasi, Piękno Biblii, tłum. B. Żurowska, Kraków 2006.
  • G. Ricciotti, Dzieje Izraela, Warszawa 1956.
  • J. Sadzik, O psalmach [w:] Księga psalmów, tłum. Cz. Miłosz, Kraków 1998.
  • S. Sawicki, Poetyka, interpretacja, sacrum, Warszawa 1981.
  • S. Sawicki, Religia a literatura. Zarys problematyki badań, [w zbiorze:] Inspiracje religijne w literaturze, Warszawa 1983.
  • R. Stiller, Kto jest mądry? Przysłowia i sentencje żydowskie z trzech tysięcy lat, Gdynia 1999.
  • J.S. Synowiec, Gatunki literackie w Starym Testamencie, Kraków 2003.
  • A. Świderkówna, Prawie wszystko o Biblii, Warszawa 2002.
  • A. Świderkówna, Rozmowy o Biblii, Warszawa 1994 (i wyd. następne).
  • A. Świderkówna, Rozmów o Biblii ciąg dalszy, Warszawa 1996 (i wyd. następne).
  • J.H. Walton, Komentarz historyczno-kulturowy do Biblii hebrajskiej, Warszawa 2005.
  • Z. Ziółkowski, Najtrudniejsze stronice Biblii, Warszawa 1994 (np. o Księdze Hioba).
  • T. Żychiewicz, Stare Przymierze, Kraków 2000.

c) źródła elektroniczne

Źródło: Oficjalna strona Olimpiady Literatury i Języka Polskiego