Olimpiada 2004/2005 – Temat 4

Szkoła w polskim obrazie językowym.

  • Zbierz słownictwo oznaczające naukę, nazwy osób i instytucji zajmujących się kształceniem oraz osób uczęszczających do szkoły lub pracujących w szkole (nie zapomnij o woźnej lub woźnym!). W przypadku wyrazów pochodnych zanalizuj ich budowę słowotwórczą, a jeśli słowa są pochodzenia obcego, określ ich rodowód. Podaj znaczenia wszystkich zebranych wyrazów. Wypisz związki frazeologiczne, w jakie wchodzą.
  • Na podstawie słowników języka polskiego z różnych epok (zob. Przewodnik po tematach – Językoznawstwo: Lektura ogólna, Grupa A) spróbuj ustalić, kiedy weszły w użycie nazwy różnych typów szkół i uczelni oraz jak w ciągu wieków kształtowało się znaczenie słownictwa z dziedziny nauczania. Jakie zmiany znaczeniowe zachodziły w rozwoju przynależnych doń wyrazów?
  • Jakich nazw szkół, nauczycieli, uczniów, studentów, woźnych używano w dawnych czasach, a dziś wyszły już z obiegu? Na podstawie słowników ustal przypuszczalny okres ich użycia i podaj ich znaczenie. Zbierz fragmenty utworów literackich lub innych źródeł pisanych ilustrujących ich występowanie w określonej epoce historycznej.
  • Zbierz polskie przysłowia odnoszące się do sfery nauczania.
  • Jak nauka, uczestnicy procesu kształcenia oraz związane z nim instytucje określane są w gwarze uczniowskiej?

Na podstawie badań uwzględniających podany zestaw zagadnień – badań, które przygotować mają materiałowe podstawy pracy (ich rezultaty należy przedstawić w załączonym Aneksie) – przygotuj rozprawę ukazującą w jaki sposób rozwijały się w polszczyźnie pojęcia z dziedziny nauczania, jaki obraz językowy szkolnictwa wyłania się z analiz tego pola leksykalnego. Zwróć uwagę na utrwalone w języku ślady przejmowania wzorców instytucjonalnych z innych kultur. Uwydatnij rolę myślenia metaforycznego czy metonimicznego przy tworzeniu pojęć związanych z nauczaniem, ukazując przenośne użycia wyrażeń ze sfery szkolnictwa w nowych dziedzinach zastosowań. Przeanalizuj, czym różni się obraz rzeczywistości szkolnej, wyłaniający się ze sposobów jej ujmowania w języku ogólnym, od obrazu tej rzeczywistości kreślonego z perspektywy gwary uczniowskiej.

Opracowania

  • Językowa kategoryzacja świata, red. R. Grzegorczykowa, A. Pajdzińska, Lublin 1996 (zwłaszcza studia: Z. Muszyński, Światy za słowami. Ich natura i porządek; A. Pajdzińska, Przejrzyście zatajone (Poetyckie glosy do potocznej kategoryzacji świata); D. Filar, A. Głaz, Obraz "ręki" w języku polskim i angielskim).
  • Językowy obraz świata, red. J. Bartmiński., Lublin 1990.
  • M. Kita, A. Skudrzykowa, Człowiek i jego świat w słowach i tekstach, Katowice 2002 (rozdz. 11: Szkoła).
  • A.M. Lewicki, A. Pajdzińska, Frazeologia (część: Świat przez pryzmat frazeologizmów), [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.
  • J. Maćkiewicz, Świat widziany poprzez język, "Gdańskie Zeszyty Humanistyczne" 1988, nr 30.
  • J.R. Taylor, Kategoryzacja w języku. Prototypy w teorii językoznawczej, przeł. A. Skucińska, Kraków 2001 (rozdz. 7: Metonimia i metafora).
  • R. Tokarski, Słownictwo jako interpretacja świata, [w:] Współczesny język polski (jw.).
  • A.Wierzbicka, Słownik kluczem do historii i kultury. "Ojczyzna" w językach niemieckim, polskim i rosyjskim, [w:] tejże, Język – umysł – kultura (rozdz. IV: Kultura a słownictwo), Warszawa 1999.
  • M. Wojtyła-Świerzowska, Czytanie, pisanie, liczenie, a także nauka – prasłowiańskie dziedzictwo w polszczyźnie? [w:] Przeszłość w językowym obrazie świata, red. A. Pajdzińska, P. Krzyżanowski, Lublin 1999 (oraz słowniki polszczyzny różnych epok, słownik frazeologiczny, słownik etymologiczny; J.S. Bystroń, Przysłowia polskie, Kraków 1933; J. Krzyżanowski, Mądrej głowie dość dwie słowie, t. 1-2, Warszawa 1960).